W pełni dojrzały i narodowy nadał literaturze ukraińskiej jest największy twórca XIX wieku Taras Szewczenko. Był piewca kultury ludowej, wolności kozackiej i krytykiem caratu. Zajmował się także twórczością malarską. Wydany w roku 1840 w Petersburgu tom poetycki Kobziarz stanowił manifest literacki, ale także ideowy ogromnej wagi. Pisał poematy i pamflety poetyckie, utwór Hajdamacy wywołał wielkie kontrowersje wśród ukraińskiej inteligencji. Prozę tworzył w języku rosyjskim. Został zesłany do Orenburga, Orska, Nowopietrowska. Jest jednym z trzech, obok Iwana Franki i Łesi Ukrainki, najwybitniejszych poetów ukraińskich.
W 1863 r. wprowadzono na terenie Ukrainy Naddnieprzańskiej ograniczenia w wydawaniu literatury w języku ukraińskim, oraz zakaz druku podręczników z wyjątkiem literatury pięknej. W 1876 przepisy zaostrzono. Jako odbicie ruchów intelektualnych rozwijało się czasopiśmiennictwo (Kijów Kyjiwska staryna, Lwów: Dzwin, Swit, Diło). Realizm zaczął pojawiać się w utworach takich pisarzy, jak Marko Wowczok.