Nowoczesny socjalizm narodził się jako forma opozycji wobec polityki Francesca Crispiego przejawiającej się m.in. w autokratyzmie, kolonializmie, mocarstwowości i filogermanizmie. Środowiska opozycji w 1881 roku powołały Socjalistyczną Partię Rewolucyjną Romanii na czele z Andreą Costą. Wkrótce partia z Romanii poszerzyła swoją działalność na Emilię i Mantuę. W Lombardii w 1882 roku założona została Włoska Partia Robotnicza, w 1886 roku została ona zdelegalizowana przez władze ze względu m.in. na stale rosnące poparcie społeczne dla partii. Z kolei na odległej Sycylii powstawać zaczęły związki robotnicze. Duży wkład w jednoocznie środowisk włoskich socjalistów włożyli Antonio Labriola i Filippo Turati. Labriola wdawał pismo „Critica sociale” o profilu socjalistycznym, oprócz upowszechniania tej ideologii odegrało ono dużą rolę w procesie łączenia organizacji socjalistów w jednolitą partięPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 409-410..