Masowe pojawienie się kategorii Polaków prawosławnych we współczesnych czasach wiązane jest również z procesami demokratyzacji szeroko rozumianego życia społecznego od lat 90., doświadczaniem większej akceptacji wyznania prawosławnego jako jednego z wyznań społeczeństwa polskiego oraz wzrostem podmiotowości społecznej prawosławnych mieszkańców kraju. „Polacy prawosławni” wciąż reprezentują jednak polską świadomość narodową typu przejściowego, łączącą w sobie cechy kultury pogranicza, którą określa prawosławie i zróżnicowane elementy kultury lokalnej.
Cechy etnokulturowe „Polacy-prawosławni” różnią się swoją świadomością od zamieszkujących w sąsiedztwie Polaków-katolików. Inny jest przede wszystkim ich stosunek do polskiej mitologii narodowej (na przykład częsty dystans względem takich postaci jak Jan Paweł II, Józef Piłsudski, i innych). Polacy-prawosławni mają poczucie inności względem Polaków-katolików, a polska świadomość narodowa wciąż funkcjonuje w dużej mierze na zasadzie utożsamienia jej z przynależnością państwową, przyzwyczajenia do instytucji i symboli państwa polskiego, wreszcie wychowania w polskiej kulturze. Polskość tej grupy próbuje być równocześnie godzona z przynależnością do rusko-bizantyjskiego kręgu kulturowegoEugeniusz Mironowicz, Świadomość narodowa ludności prawosławnej Białostocczyzny, [w:] E.