Treść Gdyby historia Polski skończyła w połowie XIX wieku trzy grupy można by uznać że dopełniły swych obowiązkówː prostych żołnierzy, poetów, którzy wskrzesili język ludowy i dorównali innym w Europie i familię książąt Czartoryskich. Lud polski nie dopiął swego, bo umie cierpieć, ale nie wie kiedy się zniecierpliwić. Sprawy umorzenia przyczyn Młodej Emigracji mogliby się podjąć chyba tylko księża, bo nie ma u Polaków pod zaborami obowiązującej władzy zewnętrznej, jest tylko wewnętrzna świadomość sumienia. Przyczyny tej emigracji leżą na skrzyżowaniu interesów człowieka i Polaka, w narodzie i w starej emigracji. W narodzie, który pojmuje się jako coś inspirującego tylko, a nie również zobowiązującego. Kładzie się akcent na niespodziewanych wydarzeniach europejskich, żywiąc nadzieję kosztem prawdy. Rozsiewa się pogłoski o sformowanych zastępach obrońców ojczyzny, które porywają za sobą młodych. Autor staje po stronie prawdy, która brzmiː Ojczyzna jest to wielki-zbiorowy-obowiązek.