Asocjacja, ilość i jakość – dopowiedzenie do którejś z rozmów Cypriana Kamila Norwida z Michaliną Dziekońską latem 1852.

O utworze Utwór stanowi uzupełnieni jednej z rozmów toczonych przez Norwida z Michaliną Dziekońską w sierpniu-wrześniu 1852. Adresatka pamiętała bowiem, że otrzymała rękopis w klasztorze l'Assomption w Paryżu, gdzie przebywała po powrocie z Włoch. Autograf, arkusik niebieskiego papieru listowego, zapisany po obydwu stronach, przepadł w papierach po Michalinie Dziekońskiej w 1920 w Grodnie. Utwór opublikował w 1933 Zenon Przesmycki pod tytułem Ilość i jakość w Ineditach. Rozprawkach epistolarnych̪.

Treść Asocjacja jest skutkiem jakości, ale nie celem. Najpotężniejsza asocjacja w dziejachː Żydzi są skutkiem jakości Mojżesza, najszersza – chrześcijaństwo – skutkiem człowieczeństwa Chrystusa. Główną przyczyną wielowiekowej walki Polski z jej nieprzyjaciółmi jest to, że oni są asocjacjami jako cel, Polska zaś jako skutek. I na tym polega wolność. Gdyby się ludzie jednoczyli dla samej asocjacji, to by się rozeszli z braku innych przyczyn. Asocjacja nie może być celem. Staje się nim gdy dochodzi do utraty jakości wskutek demoralizacji.