Pańszczyznę należy odróżnić od szarwarku. Współcześnie pańszczyzna jest pejoratywnym określeniem sytuacji, gdy pracownik pracuje po godzinach bez żadnych dodatków, ponieważ boi się utraty pracy. Według Jana Sowy istotną różnicą między pańszczyzną a niewolnictwem jest to, że w niewolnictwie ludźmi handlowano indywidualnie, a w przypadku pańszczyzny handel prowadzono hurtowo sprzedając całe wsie wraz z przypisanymi do nich chłopskimi rodzinami.
Przeciwnikami pańszczyzny byli w Czechach taboryci, a w Polsce bracia polscy. Pańszczyzna zaczęła zanikać w Europie od XIV wieku, ale utrzymywała się na niektórych terytoriach, m.in. w środkowej Europie do XIX wieku. 1811–1850 – zniesienie pańszczyzny w Prusach. 1848 r. – zniesienie pańszczyzny w Austrii. 1861 r. – zniesienie pańszczyzny w RosjiReforma ta pozostawiała liczne relikty poprzedniego reżimu, jak przypisanie do ziemi czy solidarna odpowiedzialność za świadczenia (tzw. krugowa poruka).Jan Kucharzewski, Od białego do czerwonego caratu, s. 47–58, Paweł Jasienica Dwie drogi (rozdział Samodzierżcy). W Królestwie Polskim na mocy ukazu carskiego z 4 (16) maja 1861 r. chłopi począwszy od 19 września (1 października) 1861 roku otrzymali prawo zamiany swojej pańszczyzny na tzw. okup prawnyEncyklopedia staropolska: Pańszczyzna.. 1864 r. – zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim.