Kołpaczek czarniawy (Panaeolus ater (J.E. Lange) Kühner & Romagn. ex Bon) – gatunek grzybów należący do rzędu pieczarkowców (Agaricales).
Systematyka i nazewnictwo Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Panaeolus, Galeropsidaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi.
Po raz pierwszy opisał go w 1940 r. Jakob Emanuel Lange, jako Panaeolus fimicola var. ater. Do rangi gatunku podnieśli go Robert Kühner i Henri Charles Louis Romagnesi w 1985 r. Synonimy: Panaeolus ater (J.E. Lange) Kühner & Romagn. 1953 Panaeolus fimicola var. ater J.E. Lange 1940 Strophaneolus ater (J.E. Lange) Bon 1970. Nazwę polską zarekomendował Władysław Wojewoda w 2003 r.
Morfologia Kapelusz Początkowo wypukły, potem płaski z małym, żółtawym garbkiem, średnica 1,4–1,5 cm, powierzchnia gładka, biaława z szarobrązowym odcieniem, skórka nie da się łatwo oddzielić. Jest higrofaniczny. Brzeg regularny, nie pękający u starszych okazów. Hymenofor Blaszkowy, blaszki przyrośnięte, nierówne, z międzyblaszkami (l=3), średnio gęste, wąskie, o szerokości 0,15–0,2 cm, kruche, szaro-czarne. Ostrza blaszek gładkie. Trzon Wysokość 5,5–8,7 cm, grubość 0,15–0,2 cm, cylindryczny, początkowo pełny, potem pusty. Powierzchnia biaława, oprószona, po uszkodzeniu zmienia kolor na szarawo-brązowy.