thumb|240px|Krzyż pańszczyźniany w Baszni Dolnej. Pomnik w kształcie krzyża wzniesiony z inicjatywy ukraińskich chłopów, w celu upamiętnienia zniesienia pańszczyzny w 1848 na ziemiach polskich będących pod panowaniem Habsburgów thumb|240px|Krzyż pańszczyźniany wzniesiony z inicjatywy polskich chłopów przy wsi Nowe Brusno, upamiętniający zniesienie pańszczyzny w 1848 Krzyż pańszczyźniany – pomnik w kształcie krzyża, wznoszony z inicjatywy chłopów na ziemiach polskich pod panowaniem Habsburgów w celu upamiętnienia zniesienia pańszczyzny w 1848 roku, będący symbolem wolności chłopskiej.
Historia Zniesienie pańszczyzny w imieniu cesarza Ferdynanda I Habsburga na ziemiach polskich (włączonych w wyniku rozbiorów w granice Austrii) miało miejsce w 1848 i było pokłosiem rabacji chłopskiej. Zarówno dla chłopów polskich, jak i ukraińskich było to wydarzenie epokowe, równoznaczne z odzyskaniem wolności. Ten fakt o kluczowym znaczeniu dla chłopów, postanowiono upamiętniać pomnikami w kształcie krzyży. Pomniki wykonywano z kamienia, a ich wysokość oscylowała w granicach 2 metrów. Krzyże wykonywane były przez miejscowych kamieniarzy z surowca, którym był najczęściej piaskowiec. Stawiono je zazwyczaj na rozstaju dróg lub na końcu wsi. Wykonujący pomniki rzemieślnicy umieszczali na nich napisy, stosowne dla mieszkańców danej miejscowości.