Pozbawiony tarcia Gębarzewski nie potrafi normalnie funkcjonować – utrzymać przedmiotów, chodzić ani jeść i pić – przez co zostaje uznany za pijaka. Traci posadę, narzeczoną i dobrą opinię, choć następnego dnia wszystko wraca do normy. Opowieść staje się dla telegrafisty dowodem, że nawet pozornie niedoskonałe elementy świata mają swoje uzasadnienie i że człowiek nie powinien pochopnie krytykować i „poprawiać” boskiego porządku.
Analiza Utwór jest klasyfikowany zarówno jako opowiadanie lub nowela.
Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej Prusa. Henryk Piersa interpretuje Dziwną historię jako skonstruowany na zasadzie eksperymentu myślowego edukacyjny utwór fantastyczny, w którym Prus poprzez komiczne perypetie bohatera pokazuje znaczenie siły tarcia dla codziennego funkcjonowania człowieka.
Anna Wietecha uznała utwór za satyrę „piętnującą polskie malkontenctwo”, a także „przestrzegającą przed małostkowością sądów i brakiem pokory w ocenianiu porządku ziemskiego świata”. Wietecha interpretuje utwór jako jeden z ważnych momentów w ewolucji twórczości Prusa, zapowiadający jego odejście od czysto pozytywistycznego realizmu ku zainteresowaniu metafizyką i ograniczeniami ludzkiego poznania.