Żarty o matkach zazwyczaj zbudowane są według schematu „X jest takie Y, że Z” i składają się z czterech elementów. Pierwszy z nich to formuła wprowadzająca („X jest takie”), która stwierdza, że jest to rzeczywiście żart o matkach. Druga część to rodzaj relacji lub porównania, który stanowi istotę żartu, a może nim być każdy deskryptor (np. „brzydka”, „stara”). Pozostałe dwa elementy dopełniają żart („Z” w schemacie): trzecim jest stosunkowo normalna czynność, która jest absurdalna dopiero w połączeniu z ostatnią częścią, np. „twoja stara jest taka głupia, że poprosiła o sprawdzenie ceny w sklepie »wszystko po 99 centów«”. Dopiero kontekst sprawia, że pytanie o cenę jest głupie. Nie wszystkie żarty o matkach wpisują się w ten schemat.
Status genologiczny i semantyczny dowcipów nie jest arbitralny ani ustabilizowany, a dopiero kontekst określa ich znaczenie. Mogą pełnić funkcję ripost czy eufemizmów, wówczas są nastawione wyłącznie na słowne „pokonanie” przeciwnika. Siłę konfrontacyjną tych wyrażeń nadaje pogwałcenie zasad kulturalno-językowych, w tym zachwianie statusem genealogicznym swojego rozmówcy poprzez obrażenie jego rodziców. Inwektywność jest łagodzona przez możliwość duplikowania. Mogą też pełnić po prostu funkcję żartów czy śmiesznych tekstów.