Więzień Watykanu (, ) – określenie sytuacji papieża w stosunku do Królestwa Włoch w okresie od zdobycia Rzymu przez wojska włoskie 20 września 1870 roku do zawarcia traktatów laterańskich 11 lutego 1929 roku.

Zdobycie miasta, będące ostatnim aktem procesu zjednoczenia Włoch w XIX wieku, położyło kres tysiącletniej władzy świeckiej papieży w środkowych Włoszech i pozwoliło na ustanowienie Rzymu stolicą nowego państwa. Chociaż wojska włoskie nie zajęły terytoriów wzgórza watykańskiego, oddzielonego Murami Leona, a rząd włoski zaoferował papieżowi utworzenie państwa-miasta i zachowanie suwerenności na tym obszarze, papieże od Piusa IX do Piusa XI odrzucali tę propozycję. Na znak protestu określali się jako więźniowie nowego państwa włoskiego, a tytuł ten przylgnął do kolejnych papieży aż do 1929 roku.

Tło historyczne i utrata Rzymu Gdy w XIX wieku we Włoszech rozpowszechniła się ideologia nacjonalistyczna, doprowadzając do dążeń zjednoczeniowych, wysiłki te były częściowo blokowane przez Państwo Kościelne, które przebiegało przez środek Półwyspu Apenińskiego i obejmowało starożytną stolicę, Rzym.