thumb|Cenotaf króla Władysława III Warneńczyka na polu bitwy pod Warną Cenotaf (kenotaf, kenotafium) – symboliczny grobowiec, wznoszony ku czci zmarłego (nie zawierający jego szczątków). Cenotafy stawiane były w sytuacjach kiedy nie znaleziono ciała osoby zmarłej, ciało to uległo całkowitemu zniszczeniu lub jest pochowane w innym miejscu. Cenotaf może mieć również charakter pomnika.
Historia Cenotafy znane są od czasów prehistorycznych. Znajdowane na stanowiskach archeologicznych puste jamy groboweGroby plemion germańskich opisane przez Annę Szarek nie zawierają szczątków ludzkich, lecz znajdowano w nich przedmioty - dary dla nieobecnego zmarłego. były formą pamięci o zmarłych, których ciał nie można było pochować (zmarli daleko od ojczyzny, ofiary zbrodni, topielcy, samobójcy itp.). Wykonanie cenotafu dawało wspólnocie możliwość przeprowadzenia rytuału pogrzebowego, a tym samym utrzymanie społecznych więzi.
Popularne były w starożytnym Egipcie, przykładem mogą być cenotafy królewskie w Abydos, miejscu kultu Ozyrysa.
W starożytnej Grecji i Rzymie wznoszono dwa rodzaje cenotafów: tumulus inanis (łac. „pusty grób”) – symboliczny grób dla upamiętnienia zmarłego lub poległego poza granicami kraju; tumulus honorarius (łac. „grób zaszczytny”) – wznoszony dla uczczenia bohaterów, np.