Retabula były zamykane, parą, dwoma, a nawet trzema parami skrzydeł (np. ołtarz Koronacji Marii w gdańskim kościele NMP) co sprzyjało eksponowaniu poszczególnych wątków w odpowiednie dni: powszechnie, niedziele i święta. Zazwyczaj w dni powszechne ołtarz był całkowicie zamknięty, a w niedziele i święta otwierany, w przypadku nastaw z dwoma parami strzydeł, w niedziele otwierano zewnętrzną parę skrzydeł, jedynie na główne uroczystości otwierano także wewnętrzną parę by odsłonić główne przedstawienie umieszczone w korpusie.
Pierwowzorem gotyckich retabulów szafiastych były m.in. zamykane relikwiarze, przenośne ołtarze z kości słoniowej w formie tryptyków i obrazy tablicowe z wydzielonymi kwaterami.
Najstarsze zachowane retabula szafiaste datuje się na XIV wiek, znajdują się na terenie niemieckiej Nadrenii (ołtarze w kościele NMP w Oberwesel, kościele klasztornym Cysterek w Marienstatt i z kościoła Klarysek w Kolonii, obecnie w tamtejszej katedrze) oraz na Holsztynie (ołtarz w kościele w Cismarze) i Pomorzu Przednim (zespół retabulów ołtarzowych w kościele Cystersów w Doberan). Nadreńskie retabula oprócz przedstawień rzeźbiarskich i malarskich posiadają repozytoria na relikwie. Przez cały okres gotyku powstawały rozmaite retabula ołtarzowe o takim typie w rozmaitej postaci.