Esencjalizm jako doktryna filozoficzna (ontologiczny) może być doktryną postulującą istnienie rzeczywistości pozamaterialnej i ją opisującą, natomiast biologia wypowiada się tylko na temat rzeczywistości materialnej, dającej się badać metodami nauk przyrodniczych i nie leży w jej kompetencjach rozstrzyganie czy istnieje jeszcze inna rzeczywstość (aspekt) świata, ani nie jest jej zadaniem badanie takiej ewentualnej rzeczywistości. Esencjalizm jest możliwy do pogodzenia np. z ewolucjonizmem, co starał się realizować w biologii np. Teilhard de Chardin, jakkolwiek współcześnie jego esencjalizm nie jest aktualny, gdyż w biologii nie obowiązuje już zasada, iż organizmy dążą do coraz większej złożoności.

Esencjalizm psychologiczny W kognitywistyce pod pojęciem esencjalizmu rozumie się powszechną tendencję do zakładania, że obiekty mają ukryte esencje determinujące ich naturę. Np. wszystkie psy mają esencję psowatości. Według niektórych badaczy esencjalizm kognitywistyczny pojawia się bardzo wcześnie w rozwoju psychologicznym i jest kulturowo-niezmienniczy. Zdaniem innych esencjalizm ten jest późniejszą konsekwencją przynależności do kultury, w której myślenie esencjalistyczne jest rozpowszechnione.