Podstawowym celem socjalizmu jest osiągnięcie zaawansowanego poziomu produkcji materialnej, a co za tym idzie – większej wydajności, efektywności i racjonalności w porównaniu z kapitalizmem i wszystkimi wcześniejszymi systemami, zgodnie z poglądem, że rozszerzenie ludzkich możliwości produkcyjnych stanowi podstawę rozszerzenia wolności i równości w społeczeństwie. Wiele form teorii socjalistycznej zakłada, że ludzkie zachowanie jest w dużej mierze kształtowane przez środowisko społeczne. W szczególności socjalizm zakłada, że normy społeczne, wartości, cechy kulturowe i praktyki ekonomiczne są tworem społecznym, a nie wynikiem niezmiennych praw natury. Przedmiotem ich krytyki nie jest więc ludzka chciwość ani świadomość, lecz warunki materialne i stworzone przez człowieka systemy społeczne (tj. struktura ekonomiczna społeczeństwa), które dają początek obserwowanym problemom społecznym i nieefektywnościom. Bertrand Russell, często uważany za ojca filozofii analitycznej, identyfikował się jako socjalista.