Nikodem Dyzma – literacka postać fikcyjna, tytułowy bohater powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza pt. Kariera Nikodema Dyzmy (druk w odcinkach 1931, wydanie książkowe 1932) oraz jej adaptacji filmowych i teatralnych, a także kontynuacji literackich.
Żył w Polsce w początkowych dekadach XX wieku. Powieść Dołęgi-Mostowicza przedstawia tylko krótki okres w jego życiu na przełomie lat 20. i 30.
Życiorys mały|Adolf Dymsza, odtwórca roli Nikodema Dyzmy z ekranizacji z 1956 roku Nikodem Dyzma urodził się około 1894 roku (w chwili rozpoczęcia fabuły powieści ma 36 lat) w rodzinie rzymskokatolickiej. Wychowywał się w Łyskowie, niewielkim mieście powiatowym we wschodniej Polsce. Uczęszczał do gimnazjum, lecz został z niego wydalony w czwartej klasie za upór i brak pilności. Najbliższą rodzinę stracił w młodym wieku.
Przed I wojną światową w rodzinnym Łyskowie podjął pracę u rejenta Windera w charakterze gońca. Dzięki niewielkiej znajomości języka niemieckiego zdołał utrzymać się na tej posadzie stosunkowo długo. Następnie na krótko zatrudniony był w łyskowskim Urzędzie Poczty i Telegrafu.