Równocześnie następował proces rutenizacji chłopstwa.
Jednakże aż do połowy XIX wieku był dialekt północnokresowy językiem kulturalnym warstw wyższych szlachecko-mieszczańskich pozbawionym naturalnego zaplecza w postaci gwar ludowych. Większość ludności chłopskiej mówiła po rusku i litewsku.
Powstanie gwar ludowych dialektu północnokresowego Przełomowe znaczenie w upowszechnianiu się mowy polskiej wśród ludności chłopskiej miało uwłaszczenie chłopów w roku 1864. Awansująca ekonomicznie, uwłaszczona ludność wiejska, dotąd litewskojęzyczna i białoruskojęzyczna, przejęła język szlachty i uległa polonizacji. Powstał zwarty obszar języka polskiego, w znacznej mierze zachowany do dzisiaj i ciągnący się od Podlasia do Łotwy poprzez Ziemię Grodzieńską, Ziemię Wileńską aż po Berezynę.
Obok kulturalnego dialektu północnokresowego powstały ludowe gwary północnokresowe. Był to istotny fakt, ponieważ język polski będący dotąd językiem warstw bogatszych i osobliwością w otoczeniu litewskim i białoruskim, stał się pełnoprawnym językiem ludu. Dzięki temu potrafił przetrwać do dziś.