Zwierzchnictwo metropolity gnieźnieńskiego nad Kościołem polskim, opierające się na prawach prymacjalnych (1418) i urzędzie legata urodzonego (1515), zostało mocniej podkreślone przez nowe prerogatywy polityczne. Na sejmie konwokacyjnym w 1573 r. po śmierci króla Zygmunta Augusta prymas uzyskał przywilej polityczny interreksa, czyli pierwszego księcia w senacie i prawo nominacji króla. Na mocy tych przywilejów prymas z radą senatorów po śmierci króla wydawał uniwersały, zwoływał sejmy, oraz oznaczał termin i miejsce wyboru nowego króla, a po jego wyborze odbierał odeń przysięgę i koronował go uroczyście. W 1589 r. papież Sykstus V nakazał, by żaden z biskupów pod karą pozbawienia biskupstwa nie ważył się mianować i koronować, króla polskiego oprócz prymasa, któremu prawo to zostało wyłącznie zastrzeżone.

Ustrój metropolitalny Kościoła katolickiego na ziemiach ówczesnej Rzeczypospolitej nieco się zmieniał. Dla ziem polskich i litewsko-białoruskich była metropolia gnieźnieńska. Obejmowała ona archidiecezję gnieźnieńską i 11 sufraganii, przy czym w 2. poł. XVI w. odpadła diecezja lubuska nieco później przybyły diecezje: wendeńska, zwana później inflancką (faktycznie od 1621) i od 1636 r. smoleńska. W XVI w. i 1. poł. XVII w.