Instytucje Gajusza Instytucje Gajuszatej nazwy używa się dla rozróżnienia od wydanych w 533 roku n.e. Instytucji Justyniana, wchodzących w skład Corpus Iuris Civilis. Oba dzieła zostały w oryginale zatytułowane Institutiones, Institutiones – podręcznik do nauki prawa napisany przez Gajusza około 160 roku n.e. Składa się z czterech ksiąg. Przełomowa była zastosowana w nim systematyka prawa, które zostało podzielone na trzy działy: ius quod ad personas pertinet (dotyczące osób) księga I ius quod ad res pertinet (dotyczące rzeczy) księgi II i III ius quod ad actiones pertinet (dotyczące powództw) księga IV.
Do XIX wieku Instytucje Gajusza znane były wyłącznie dzięki fragmentom z Digestów i Instytucjom Justyniana. Dopiero w 1816 roku w bibliotece kapituły w Weronie zostały one odkryte przez Bartholda Niebuhra na pergaminowym palimpseście z V/VI wieku, publikacja drukiem nastąpiła w 1820 rokuPierwotny tekst "Instytucji" został ok. VIII wieku wywabiony, zapisano na nim listy św. Hieronima (Wiesław Litewski Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1990 , s. 76). To wydarzenie miało ogromny wpływ na rozwój wiedzy na temat prawa rzymskiego, szczególnie okresu prawa klasycznego. Tekst oryginalny odtworzono w ok. 80%, reszta została utracona na skutek błędnych technik konserwatorskich.