Bitwa pod Canossą – starcie zbrojne, które miało miejsce w roku 1092, podczas trzeciej wyprawy Henryka IV do Włoch. W bitwie tej, stoczonej pod murami zamku Canossy, wojska Matyldy toskańskiej, stronniczki papieża Urbana II, pokonały oddziały cesarskie. Zapoczątkowało to powolny odwrót cesarza z Toskanii.
Tło konfliktu W 1077 roku to właśnie w zamku Canossa, siedzibie Matyldy toskańskiej, doszło do słynnego spotkania papieża i cesarza. Po śmierci papieża Grzegorza VII w 1085, jako jego najważniejsza stronniczka, Matylda znalazła się w niekorzystnym położeniu – poza słabnącym poparciem papiestwa doskwierał jej w szczególności brak funduszy. W pewnym momencie zmuszona była nawet do przetopienia złotych i srebrnych przedmiotów, ofiarowanych na budowę kościoła w CanossieSmith, s.13. Korzystając z sytuacji, cesarz Henryk IV wkroczył w kwietniu 1090 do Włoch i w przeciągu roku zepchnął siły Matyldy na południe od linii Padu. W październiku 1092 roku cesarz przekroczył tę rzekę i rozpoczął oblężenie twierdzy Monteveglio. Tutaj poniósł pierwszą klęskę w tej kampanii, na tyle znaczącą, że zaproponował Matyldzie warunki pokojowe. Żądał uznania przez nią antypapieża Klemensa III jako warunku przerwania walk.