Panorama II Cesarstwa Według słów samego autora, poważną inspiracją dla powstania luźno powiązanego ze sobą cyklu powieści była Komedia ludzka. Zola pragnął uczynić dla II Cesarstwa to samo, co Balzac uczynił dla monarchii lipcowej – zachować jej dokładny opis i analizę życia Francuzów wszystkich warstw społecznychG. Robert, Emil Zola. Ogólne zasady i cechy jego twórczości, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1968, s. 74–75.. Cykl opiera się zresztą o szereg wydarzeń historycznych, których autor albo był świadkiem (jak Komuna Paryska), albo też studiował przy użyciu dostępnej literatury (jak zamach stanu Ludwika Napoleona). W odróżnieniu od Komedii ludzkiej, Rougon-Macquartowie naprawdę sięgają wszystkich sfer społecznych, od robotników po kręgi rządowe (u Balzaka proletariat jest faktycznie nieobecny)A. Lanoux, op.cit., s. 146..
Pierwotne koncepcje cyklu Pierwotny projekt autora zakładał napisanie dziewięciu tomów zatytułowanych Historia rodziny i poświęconej rodzinie, której założycielka przez dwóch mężów daje początek dwóm gałęziom – drobnomieszczańskiej i proletariackiejHenri Mitterand, Historie indiscrète d’une œvre, [w:] Zola, Paris, Hachette 1969, s. 106..