Według najszerzej przyjętej opinii, ludność kultury olsztyńskiej utożsamia się z wschodniogermańskimi Herulami. Zgodnie z przekazem historycznym Prokopiusza z Cezarei, Herulowie, którzy najprawdopodobniej byli szczepem gockim, migrowali razem z Gotami i Gepidami, lecz około 512 roku część z nich postanowiła powrócić z południa Europy do swojej ojczyzny. Grupa ludności herulskiej „pod wodzą wielu ludzi królewskiej krwi” wywędrowała wówczas na północ, by poprzez opustoszałe wówczas ziemie polskie dotrzeć na tereny zamieszkane wcześniej przez GotówProkopiusz z Cezarei Historia wojen, księga VI, rozdz. 15, w. 1–4, wyd. pol. Kraków 2015, tom II, s. 153–154. Dodatkowym potwierdzeniem tej koncepcji jest podobieństwo grupy olsztyńskiej do odkryć z Ulowa na Roztoczu, również utożsamianych z HerulamiAndrzej Kokowski Goci. Od Skandzy do Campi Gothorum, Warszawa 2007, s. 258.
Według innej koncepcji (nie popartej źródłami historycznymi), twórcami grupy olsztyńskiej byli potomkowie bałtyjskich Galindów, którzy wyemigrowali z Gotami na południe, a potem „bogatsi o germańskie doświadczenia” powrócili do dawnych siedzib na Pojezierzu MazurskimAnna Bitner-Wróblewska Problem genezy grupy olsztyńskiej, 2007, s. 69, 70.