Żar nad Hronem (słow. Žiar nad Hronom, do 1927 Svätý Kríž, do 1955 Svätý Kríž nad Hronom, niem. Heiligenkreuz [an der Gran], węg. Garamszentkereszt, do 1888 Barsszentkereszt, dawniej także Szentkereszt) – miasto powiatowe (od 1960 r.) w środkowej Słowacji, w kraju bańskobystrzyckim, położone po obu stronach Hronu w północno-wschodniej części Kotliny Żarskiej. W 2011 roku liczyło około 19,9 tys. mieszkańców.
Historia Tereny miasta zasiedlone były już w epoce prehistorycznej: wykopaliska przyniosły znaleziska z okresu kultury halsztackiej i lateńskiej. Jako wieś wspominany był Żar nad Hronem już w 1075 r., kiedy należał do arcybiskupstwa ostrzyhomskiego i pobierano w nim myto. W 1237 wzmiankowany jako Cristur – Krzyż Pana. Od 1246 r. rozwijał się jako miasteczko, będące ośrodkiem arcybiskupiego państwa feudalnego, obejmującego 15 okolicznych wsi. W 1776 r. majątek ten przypadł nowo utworzonemu biskupstwu bańskobystrzyckiemu. W wiekach XVII i XVIII dość intensywnie rozwijało się rzemiosło.