Kruszwica najbardziej rozwijała się za czasów panowania Siemowita, Leszka, Siemomysła, Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Mieszka II, Bolesława Śmiałego i częściowo za panowania Władysława Hermana. W okresie rządów pierwszych Piastów Kruszwica miała charakter stołeczny i rozbudowana była po obu stronach Jeziora Gopła, natomiast tuż przy grodzie panującego, na Wyspie Zamkowej, powstał Przygródek – ośrodek rzemieślniczo-handlowy.
Jedną z najbardziej znanych legend związanych z Kruszwicą jest ta o Popielu. To tu myszy go pożarły. Myszy symbolizują tu nie zwierzęta, ale ludzi, mieszkających we wsi Myszy, lub z rodem Myszanami. K. Szajnocha twierdzi, że myszami byli korsarze normańscy, którzy w tym czasie przebywali na terenach Polan i Goplan.
Okres pierwszych Piastów Po przyjęciu chrześcijaństwa w drugiej połowie X wieku na podgrodziu pobudowano kościół (oraculum) pod wezwaniem św. Wita, który spełniał role kościoła grodzkiego. Na wschodnim brzegu na początku XII w. (1120–1140 r.) zbudowano kościół pw. św. Piotra, który w założeniu pełnić miał rolę katedry dla nowo utworzonej diecezji kujawskiej. Prawdopodobnie podczas zjazdu książąt polskich (synów B. Krywoustego) z margrabią brandenburskim Albrechtem Niedźwiedziem erygowano nowy kościół szpitalny pw. św. Gotarda.