Reakcja w środowisku zasadowym Silna zasada (np. metanolanu sodu ) odrywa proton α cząsteczki aldehydu (lub ketonu) wytwarzając jon enolanowy, który następnie atakuje (elektrony wiązania π ) karbonylowy atom węgla drugiej cząsteczki związku karbonylowego tworząc nowe wiązanie węgiel-węgiel. Powstający γ-alkoholan odrywa proton od powstałego wcześniej sprzężonego kwasu do wyjściowej zasady (w tym przypadku MeOH). Ponieważ reakcja jest nadal w środowisku silnie zasadowym następuje eliminacja wody. Eliminacja nie przebiega jednak przez prosty mechanizm E2, gdyż grupa hydroksylowa () jest słabą grupą opuszczającą. Biegnie ona przez mechanizm E1cB. Następuje oderwanie protonu α przez anion metanolanowy, jednak początkowo para elektronowa wiązania przechodzi na utworzenia stabilizowanego rezonansem anionu enolanowego, który w środowisku zasadowym ulega równowagowej reakcji usuwania grupy jako sprzężonej zasady, czyli anionu wodorotlenkowego .
Odmiany kondensacji aldolowej Kondensacja Claisena ester + ester → β-ketoester; mieszana kondensacja Claisena ester + związek karbonylowy (aldehyd lub