W 395 roku Imperium podzieliło się na dwie części, których losy odtąd toczyły się odmiennie. V wiek upłynął pośród najazdów, nękających zarówno Cesarstwo Zachodnie, jak i Wschodnie. Szczególnie dotkliwe były dla Zachodu, zwłaszcza iż towarzyszył im wewnętrzny rozkład władzy, która była niestabilna, a począwszy od lat 70. V wieku sprawowały ją plemiona germańskie, zwłaszcza Ostrogoci pod wodzą Teodoryka, rezydującego w Rawennie. W tym samym okresie powstało państwo Franków, które ok. 496 przyjęło chrzest; sytuacja w Bizancjum była w miarę spokojna, nawet pomimo obcych najazdów. O ile dla Rzymu i cesarstwa zachodniego nastały czasy tzw. wieków ciemnych, o tyle w VI wieku cesarstwo wschodnie pod rządami Justyniana przeżywało rozkwit kulturowy. Należy równocześnie zauważyć, że zarówno czasy Justyniana, jak i ogólnie okres od V wieku na Wschodzie, zaliczane bywają do epoki bizantyńskiej.