Działalność ZSMP obejmowała takie dziedziny jak np. turystyka, sport, organizowanie szkoleń i kursów zawodowych, prowadzenie grup zainteresowań. ZSMP było m.in. właścicielem Biura Turystyki Młodzieżowej „Juventur”. W poszczególnych oddziałach organizacji działały kluby turystyczne, jak np. Kluby Turystyki Rowerowej, Kluby Turystyki Pieszej.
ZSMP było organizatorem wielu olimpiad przedmiotowych (np. Turniej Wiedzy i Umiejętności Budowlanych), w których laureaci na szczeblu centralnym otrzymywali bez egzaminu wstępnego indeksy na studia.
W 1990 Związek dokonał zmiany programu, opowiadając się za ustrojem demokratycznym i kapitalistycznym. Od tego czasu przeżywał również duży kryzys kadrowy – liczba członków spadła z 1,5 mln w latach 80. do kilkudziesięciu tysięcy. Od 1991 do 1999 (do przekształcenia SLD w partię) był członkiem koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej.
Członkowie
PrzewodniczącySkłady osobowe kierownictw ZG i KRK ZSMP w latach 1976-2002, [w:] Damela Mazur (red.), Rzecz o Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, Krajowa Komisja Historyczna Stowarzyszenia „Pokolenia”, Warszawa 2003, , s.