Na południe od obecnego rynku, na prawym brzegu Samy znajdowała się osada. Obszar ten nosił nazwę Świdlin-Ostrówek, a to z uwagi na rosnące tam gęste drzewa i krzewy derenia-świdwy. Z nasion świdwy uzyskiwano olej wykorzystywany do oświetlania. Nasiona świdwy stały się podstawą przemysłu olejarskiego w Szamotułach w XIV wieku. Oprócz nazwy obszaru również ród Nałęczów szamotulskich zaczerpnął swą nazwę od tego krzewu. Osada leżała na terenie, przez który przebiegał stary szlak handlowy prowadzący z Wielenia przez Wronki do Poznania. Wieś w 1352 roku należała do Dzierżykraja (zwanego Świdwą), a następnie do jego wnuka wojewody poznańskiego Sędziwoja Szamotulskiego Świdwy. Prawdopodobnie to za jego sprawą w drugiej połowie XIV wieku wybudowano murowany zamek szamotulski (pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1381 roku, zamek prawdopodobnie powstał w miejscu dawnego drewnianego zamku).
Czwartą istotną osadą była Osówka. Położona w odległości około 1 kilometra na zachód od Szamotuł, przy dzisiejszej drodze do Gałowa.Grodzisko typu stożkowatego powstało w XI wieku. Najstarsze dzieje Szamotuł związane są właśnie tą osadą. Od XII wieku pod Osówką rozbudowywały się dwa podgrodzia, a w XIV wieku grodzisko zostało umocnione dwoma murami obronnymi.