Współczynnik objętościowy (ang. bulk volume factor) – bezwymiarowy parametr skalarny odnoszący się do nieruchomego lub przepływającego płynu (wody złożowej, ropy naftowej, gazu ziemnego) wypełniającego przestrzeń porową w ośrodku porowatym lub przestrzeń szczelinową w ośrodku szczelinowym stosowany w hydrodynamice podziemnej oraz inżynierii złożowej.
Definicja Współczynnik objętościowy płynu zdefiniowany jest jako stosunek gęstości płynu w warunkach normalnych do gęstości płynu w warunkach złożowych
Podczas eksploatacji złóż podziemnych, w związku z czasowo-przestrzennymi zmianami ciśnienia w ich obszarze współczynnik objętościowy jest na ogół wielkością zmienną. Dotyczy to w szczególności gazów.
Współczynnik objętościowy dla gazu rzeczywistego W hydrodynamice podziemnej i inżynierii złożowej termodynamiczne własności gazu rzeczywistego opisuje się następującym równaniem stanu:
lub
gdzie: – ciśnienie gazu, – objętość, – masa, – masa molowa, – temperatura, – uniwersalna stała gazowa, – współczynnik ściśliwości gazu zależny od ciśnienia i temperatury oraz składu mieszaniny gazów.
W przypadku gazów rzeczywistych odwrotność współczynnika objętościowego jest quasi-liniową funkcją ciśnienia gazu zgodnie ze wzorem:
gdzie kreska górna oznacza, że dana wielkość dotyczy warunków standardowych.