Pierwsze oddziały samoobrony tworzone były na przełomie 1942/43 roku. Organizowali je spontanicznie lokalni przywódcy społeczności polskiej. Początkowo samoobrona ograniczała się do patrolowania okolicy, wystawiania straży, ostrzegania miejscowej ludności o pojawieniu się nieznanych oddziałów zbrojnych. Wczesną wiosną 1943 roku wraz z nasileniem masowych mordów na Polakach powiększono liczbę punktów obserwacyjnych i patroli oraz rozpoczęto zaopatrywanie placówek w broń palną. Skuteczność oddziałów samoobrony w tym okresie była niewielka, były słabo uzbrojone i nie były w stanie się obronić przed znacznie liczniejszymi oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA).
Próba organizacji Po pierwszych, oddolnych próbach tworzenia samoobrony, proces ten wsparła i objęła kontrolą konspiracyjną Armia Krajowa, co nakazał w kwietniu 1943 Komendant Okręgu AK Wołyń płk Kazimierz Bąbiński „Luboń”:
Jednocześnie „Luboń” zakazywał współpracy w ramach samoobrony z Niemcami (w tym wstępowania do policji niemieckiej) i partyzantką sowieckąMeldunek sytuacyjny nr 123 komendanta Okręgu AK skierowany do Komendanta Głównego AK z 22 kwietnia 1943 r. [za:] Władysław Siemaszko, Ewa Siemaszko, Ludobójstwo..., op.cit., s.1251.