Gdy Roman w 991 dostał się do niewoli bizantyjskiej, a następnie zmarł w niej w 997 Samuel sam koronował się na cara Bułgarii.
Samuel początkowo kilkakrotnie z sukcesem odpierał ataki bizantyjskie, po czym sam przeszedł do ofensywy. W ciągu kilkunastu lat zdobył liczne tereny na Bałkanach odtwarzając w dużej mierze imperium bułgarskie ery Symeona I. Opanował m.in. Albanię, Epir, Serbię i ziemie Bułgarii naddunajskiej – jego państwo, którego stolicą uczynił Ochrydę, rozciągało się od Adriatyku do Morza Czarnego. Jednak po roku 1000 sytuacja się zmieniła, odtąd to Samuel musiał opierać się coraz silniejszym atakom bizantyjskiego cesarza Bazylego II. W ciągu kilku lat Samuel utracił na rzecz swego konkurenta większość swoich zdobyczy. W 1014 Bizancjum zadało mu ostateczny cios, pokonując wojska Samuela w bitwie pod Klidion. Z rozkazu Bazylego okaleczono wszystkich jeńców bułgarskich, co dało mu przydomek „Bułgarobójcy” i co według legendy miało spowodować śmierć z apopleksji cara Samuela kilka tygodni później.