Roszczenie w rozumieniu formalnym Roszczeniem w ujęciu procesowym jest każde zamieszczone w pozwie żądanie udzielenia przez sąd ochrony prawnej powodowi. Roszczenie formalne odpowiada roszczeniu cywilnoprawnemu tylko w przypadku powództwa o świadczenie – najczęściej o zapłatę lub o wydanie rzeczy. Poza tym jest pojęciem szerszym, bowiem obejmuje także żądanie potwierdzenia przez sąd skuteczności skorzystania przez powoda ze swojego prawa kształtującego lub zarzutu materialnoprawnego – tak w przypadku powództwa o ustalenie prawa lub stosunku prawnego. Wreszcie w zakresie pojęcia roszczenia procesowego mieści się nadto prawo żądania sądowej zmiany treści stosunku prawnego w oparciu o szczególny przepis ustawy (np. żądanie waloryzacji) – tak przy powództwach o ukształtowanie.
Ze względu na to, że z jednej strony możliwości sformułowania żądania są ograniczone wyłącznie regułami języka naturalnego, a z drugiej strony dopuszczalne jest podnoszenie zarzutu przedawnienia, zarzutu sprawy w toku oraz zarzutu rzeczy osądzonej, nauka prawa musiała ustalić kryteria tożsamości roszczeń. Roszczenia są tożsame, jeśli są jednocześnie jednorodzajowe (takie samo żądanie) oraz oparte na tej samej podstawie faktycznej.