Materializm historyczny — marksistowska teoria filozoficzno-historyczna, będąca zastosowaniem materializmu dialektycznego na obszarze historii i nauk społecznych. Termin „materialistyczne pojmowanie dziejów” po raz pierwszy użyty został przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w ich wspólnej pracy Ideologia niemiecka. W Związku Radzieckim ustalił się skrótowiec „istmat” ()Lilianna Kiejzik. KTO „UPRAWIA” DZIŚ FILOZOFIĘ W ROSJI?.
Byt i świadomość Główną cechą charakterystyczną materializmu historycznego jest materialistyczne rozwiązanie pytania o stosunek świadomości społecznej do bytu społecznego. Przesłanką wyjściową twórców marksizmu jest teza, że nie świadomość społeczna określa życie, lecz życie, byt społeczny określa świadomość społeczną. Zdaniem marksistów wcześniejsi materialiści nie potrafili zastosować materialistycznej zasady odbicia do analizy całej treści świadomości, do badania jej różnorodnych form. Nie udało im się dać prawidłowej odpowiedzi na pytanie: co odzwierciedla religia lub jakieś inne błędne wyobrażenie człowieka?