Zygmunt II August ostatni Jagiellon na tronie polskim zrzekł się w 1569 roku w unii lubelskiej praw dziedzicznych w Wielkiego Księstwa Litewskiego, dlatego po jego śmierci 7 lipca 1572 roku Rzeczpospolita stanęła w obliczu pierwszej wolnej elekcji. Senatorzy byli zwolennikami habsburskiej kandydatury arcyksięcia Ernesta. Przepadła jednak wobec oporu rzesz szlacheckich, które dzięki Janowi Zamoyskiemu uzyskały możliwość elekcji władcy viritim. Ustalono, że jedynie Prymas Polski jako interrex może w czasie bezkrólewia zwoływać zjazdy, mianować i koronować króla, którego ogłaszać będzie marszałek wielki. Dla uniknięcia waśni na tle religijnym, szlachta uchwaliła 28 stycznia 1573 roku na sejmie konwokacyjnym akt konfederacji warszawskiej, gwarantującą pokój religijny. Elekcja zgromadziła we wsi Kamień pod Warszawą około 50 tysięcy szlachty, w tym 10 tysięcy szlachty mazowieckiej. Ostatecznie przeważyły antyniemieckie resentymenty szlachty i królem Polski 11 maja 1573 roku wybrano księcia francuskiego Henryka d’Anjou, brata króla Francji Karola IX Walezjusza. Podpisane zobowiązania elekta ujęto w formę pacta conventa.