Odrodzenie narodowe wśród Polaków nastąpiło w drugiej połowie XIX wieku, a pierwszym znacznym działaczem został Paweł Stalmach. Niejako w odpowiedzi na polskie ożywienie rozwinął się później wśród ludności polskojęzycznej tzw. ruch ślązakowski (od gazety Ślązak), głoszący ideę odrębności kulturowej, jeśli nie językowej, Ślązaków od Polaków. Był on pod wpływem miejscowych niemieckich liberałów i był popularny szczególnie wśród ewangelików w okolicach miasta Skoczowa.
Sytuacja na Górnej Orawie była inna. Kilkadziesiąt przygranicznych wsi była osiedlona przez potomków polskich osadników podtrzymujących polskie gwary, jednak językiem kościoła i szkoły był język słowacki. Polska aktywność narodowa rozpoczęła się dopiero w 1897. Świadomość narodowa na początku XX wieku była na Górnej Orawie słaba. Sukcesem było doprowadzenie do potraktowania gwary góralskiej jako języka polskiego w spisie ludności w 1910 w powiecie trzciańskim, a swoją działalność rozpoczęli wówczas również miejscowi intelektualiści.