Zdaniem S. Łobaczewa imiona rodziców przyszłego patriarchy mogą świadczyć o mordwińskim pochodzeniu rodziny, chociaż zauważa on, że inni jego znani krewni posiadali imiona typowo ruskie. Trzej bracia przyszłego patriarchy nosili imiona Grigorij, Siemion i Nikifor. Jeszcze w dzieciństwie przyszły hierarcha stracił matkę i znalazł się pod opieką obcej kobiety, Kseni, następnie zaś był wychowywany przez ojca i jego drugą żonę. Według Żywota macocha nienawidziła Nikity do tego stopnia, iż trzykrotnie usiłowała go zabić.
W młodym wieku Nikita został oddany przez ojca na naukę czytania i pisania i spędził pewien czas u nieznanego z imienia nauczyciela. Po powrocie do rodziny zdecydował się, jako dwunastolatek, na opuszczenie domu i udał się do Makariewskiego Monasteru Trójcy Świętej. Jego przełożony zgodził się na przyjęcie młodzieńca do wspólnoty jako posłusznika. Nikita samodzielnie studiował Pismo Święte, ponadto ze szczególnym zamiłowaniem śpiewał w czasie nabożeństw. Istnieje legenda, jakoby napotkany przypadkowo Tatar (w innej wersji Mordwin) przepowiedział przyszłemu hierarsze objęcie urzędu patriarchy Moskwy. S. Łobaczew jest jednak zdania, że spisujący ją Szuszerin powtórzył motyw znany z wielu innych hagiograficznych opowieści o świętych biskupach, nie zaś odniósł się do rzeczywistego epizodu.