Na przykładzie życiorysów Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Władysława Bartoszewskiego prezentuje losy pokolenia, które dorastało w wolnej po 123 latach zaborów ojczyźnie, ale w 1939 roku stanęło przed koniecznością walki o niepodległość, a następnie o suwerenną obecność Polski w nowoczesnej Europie. Obaj świadkowie historii przekazali Ossolineum bezcenne zbiory dokumentujące ich losy, wydarzenia, w których uczestniczyli, a także kolekcje dzieł sztuki i archiwa.
Od początku działalności do końca kwietnia 2021 dyrektorem muzeum był Marcin Hamkało. Od początku maja 2021 muzeum kierowała wicedyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Magdalena Musiał. Od kwietnia 2025 roku dyrektorem jest Mariusz Garbera.
Historia powstania placówki thumb|left|Wieko hebanowej szkatuły przeznaczonej do przechowywania manuskryptu Pana Tadeusza. Dzieło rzeźbiarza Józefa Brzostowskiego z 1873 roku. W roku 2006 podjęto decyzję o remoncie generalnym kamienicy nr 6 we wrocławskim Rynku z zamiarem utworzenia w niej muzeum. Prace remontowe rozpoczęto w 2007, a w 2009 roku utworzona została Rada Programowa Muzeum Pana Tadeusza, w skład której oprócz dyrektora wrocławskiego Ossolineum, dra Adolfa Juzwenki, który w listopadzie 1999 wraz z ówczesnym prezydentem Wrocławia, Bogdanem Zdrojewskim doprowadził do przekazania Zakładowi Narodowemu im.