thumb|Lampa olejna zasilana olejem wielorybim Lampa olejna – typ lampy, w której światło uzyskiwane jest poprzez spalanie oleju.
Historia thumb|Grecki kaganek z IV w. p.n.e. Własności palne olei były znane ludzkości od dawna i wykorzystywane w prymitywnych kagankach. Najprawdopodobniej jako pierwsze w tym celu wykorzystywane były muszle i naturalne wgłębienia w kamieniach, w które nalewano olej i podpalano. Starożytni Egipcjanie, Etruskowie, Grecy, Rzymianie używali kaganków ceramicznych w postaci odkrytych miseczek, które w późniejszym okresie zamykano od góry i wyposażano w dziobek dla knota i uszko do jej przenoszenia. Używano również kaganków wykonanych z żelaza oraz brązu, a oprócz standardowych lamp stojących zaczęto popularyzować wiszące czy olejne latarnie.