Historia Tło historyczne Prawosławie na terenie Chełma jest wyznaniem autochtonicznym. Pierwsze świątynie tego wyznania mogły znajdować się na terenie współczesnego Chełma już w 1001. Od 1246 Chełm był siedzibą prawosławnej eparchiiA. Mironowicz, Metropolia kijowska w strukturze patriarchatu konstantynopolitańskiego (988–1685) [w:] . W 1596 biskup chełmski Dionizy przyjął postanowienia unii brzeskiej, przekształcając eparchię prawosławną w unicką diecezję. Chełmscy prawosławni początkowo negatywnie odnieśli się do tej decyzji, stopniowo jednak wszystkie placówki duszpasterskie eparchii (poza monasterem w Jabłecznej) przyjęły unię. Wyznawcy prawosławia na nowo pojawili się w Chełmie po wcieleniu go do Rosji wskutek rozbiorów Polski.
Budowa Cerkiew św. Jana Teologa w Chełmie została wzniesiona w latach 1846–1852 na koszt państwa rosyjskiego z przeznaczeniem na świątynię wojskową. Komitet Budowy Cerkwi, w którym zasiadał m.in. burmistrz Chełma Leon KarpińskiM. Kwietniewski, Umacnianie prawosławia rosyjskiego w Chełmie po upadku powstania styczniowego, „Rocznik Chełmski”, nr 15, 2011, ss. 160–162., zainaugurował swoje prace 25 lipca 1846, funkcję kierownika budowy pełnił Jan Lasota. Uroczystość położenia kamienia węgielnego miała miejsce 9 czerwca 1846.