Ze wszystkich opresji (w tym z niemieckiej niewoli, w której przesłuchującemu go oficerowi Gestapo przedstawia się jako Grzegorz Brzęczyszczykiewicz ze wsi Chrząszczyżewoszyce w powiecie Łękołody) Franek Dolas wychodzi zdrów i cały, by na koniec wrócić szczęśliwie do Polski.
Film a książka Filmowy Franek Dolas nie przypomina w niczym bohatera powieści Przygody kanoniera Dolasa Kazimierza Sławińskiego, na motywach której powstał film. W powieści Dolas nosi imię Adolf i jest z wykształcenia doktorem historii sztuki, który trafił do szkoły podchorążych tuż przed wybuchem wojny (nie ma w książce tytułowego motywu „rozpętania wojny”). Książkowy dr Adolf Dolas jest typowym, łagodnym naukowcem pozbawionym cwaniactwa, intelektualistą i antytalentem wojskowym. Wszystkie przeżywane przygody przytrafiają mu się przypadkiem, a bohater wychodzi z nich bez szwanku dzięki zwykłemu szczęściu.
Film powstał w reżyserii i według scenariusza Tadeusza Chmielewskiego. 1 września 1939 roku polski żołnierz Franciszek Dolas, przespawszy swoją stację, budzi się w nocy w pociągu na granicy polsko-niemieckiej.