Efekt pamięci kształtu – efekt indukowany przez zmianę temperatury lub przyłożenie zewnętrznego pola magnetycznego. Termosprężysta pamięć kształtu polega na tym, iż po odkształceniu materiału przy odpowiedniej temperaturze oraz następnym nagrzaniu do nowej, wyższej temperatury następuje powrót odkształconego elementu do pierwotnego kształtu. Zjawisko fizyczne pojawiające się na skutek zachodzenia bezdyfuzyjnej, odwracalnej, termosprężystej przemiany martenzytycznej. Jest przemianą heterogeniczną (można wyróżnić etap zarodkowania i wzrostu zarodków) i atermiczną (kinetyka przemiany fazowej jest niezależna od czynników ją indukujących). Magnetyczny efekt pamięci kształtu polega na zmianie orientacji martenzytu pod wpływem zewnętrznego pola magnetycznego.
Termosprężysty efekt pamięci kształtu thumb|200px|Rys. 1. Przykład idealnej pętli histerezy dla materiału w którym zachodzi odwracalna przemiana martenzytyczna. Zmiana ułamka martenzytu ξ w funkcji temperatury T. thumb|200px|Rys. 2. Schemat jednokierunkowego efektu pamięci kształtu.a) materiał o strukturze martenzytu (nieodkształcony)b) materiał o strukturze martenzytu (odkształcony)c) nagrzewanie materiału;