mały|418x418px|Relikwiarz z relikwiami krzyża świętego w płockiej kolegiacie.Krzyż Prawdziwy, Święty Krzyż (gr.:ὁ ζῳοποιὸς σταυρός, dosł: krzyż dający życie, łac.: Vera Crux) – zgodnie z chrześcijańską tradycją krzyż, na którym dokonała się męka i śmierć Jezusa Chrystusa. mały|231x231px|Świętokrzyskie relikwie drzewa krzyża świętego. mały|232x232px|Relikwiarz z relikwiami krzyża w Jeleniej Górze.
Odnalezienie relikwii w IV w. Zgodnie z tradycją cesarz Konstantyn I Wielki na Soborze w Nicei w 325 poznał Makarego, biskupa Jerozolimy. Tenże opowiedział mu, że znajdują się w mieście pamiątki po śmierci Chrystusa, ale są przysypane ziemią i gruzami po zburzeniu Jerozolimy w 70 i 132 r. Cesarz wysłał na poszukiwania relikwii swą matkę. Święta Helena, matka cesarza Konstantyna, udała się do Jerozolimy w 326–28. W drodze pomagała biednym. Odnalazła trzy drewniane krzyże użyte podczas krzyżowania Jezusa i dwóch złoczyńców razem z nim. Były ukryte w cysternie znajdującej się niedaleko Golgoty. Zdaniem św. Ambrożego z Mediolanu i św. Jana Chryzostoma, zidentyfikowanie Krzyża było możliwe jedynie dzięki titulusowi wymieniającemu imię skazańca. Inna wersja głosi, że w objawieniu dowiedziała się, który krzyż jest prawdziwy.