początkowo część mapy jest niewidoczna dla gracza, dodatkowo znane już obszary poza zasięgiem widzenia osnute są mgłą wojny. Na górze ekranu widnieją aktualna data w świecie gry i pasek informacyjny ze wskaźnikami dla kierowanego państwa (prestiż, stabilność itd.), a także pasek powiadomień ukazujący pilne zdarzenia oraz sytuacje; na dole ekranu położone są minimapa, pasek narzędziowy z podstawowymi opcjami do wybrania oraz dziennik wydarzeń z całego świata. Dodatkowo możliwe jest otwarcie wyspecjalizowanych interfejsów dotyczących poszczególnych aspektów zarządzania państwa.
W Europie Universalis IV gracz wciela się w przywódcę wybranego przez siebie państwa historycznego. Możliwe jest wybranie dowolnej daty rozpoczęcia gry z przedziału od 11 listopada 1444 roku do 31 grudnia 1820 roku; cel rozgrywki może ustalić sam gracz, aczkolwiek gra opiera się na systemie punktów zwycięstwa, przyznawanych za szczególne osiągnięcia gracza. Zarządzanie własnym państwem opiera się na administracji, dyplomacji, handlu oraz działaniach militarnych.