thumb|left|Nowa Dęba, Świetlica szkolna, tzw. Paulusówka, 2011 Powstanie miasta Nowa Dęba związane jest ściśle z utworzeniem w latach 30. XX wieku na terenie Puszczy Sandomierskiej Centralnego Okręgu Przemysłowego. Jednak początki gminy Nowa Dęba sięgają XII wieku, kiedy to na obrzeżach Puszczy Sandomierskiej powstała wieś królewska Chmielów. Na jej obrębach wyrosły przysiółki, które następnie przekształciły się we wsie: Cygany i Jadachy. W XVI i XVII wieku możny ród Tarnowskich herbu Leliwa utworzył na terenie puszczy ogromne Dominium Dzikowskie, do którego weszła wieś Dęba z przysiółkiem Poręby Dębskie (początek XVII w.), a później Tarnowska Wola, Alfredówka i Rozalin (XVIII w.). Gospodarka na tym terenie opierała się na lasach. Mieszkańcy zajmowali się pozyskiwaniem drewna, wypalaniem węgla drzewnego, potażu i popiołu, polowaniem i bartnictwem. Poprzez karczowanie lasu starano się pozyskać ziemię na pola uprawne, łąki i pastwiska. Słabej jakości ziemia nie była w stanie zapewnić wysokich plonów, co było powodem nagminnej emigracji ludności za chlebem do Austrii, Prus i Ameryki. Ówczesny właściciel hrabia Tarnowski starał się wesprzeć poddanych poprzez tworzenie małych zakładów, między innymi w Chmielowie (gdzie założono młyn, tartak oraz terpentyniarnię) oraz w Budzie Stalowskiej (stawy rybne).