Powieść tendencyjna (łac. tendentia – skłonność; tendere – kierować) to główna, obok noweli oraz tzw. sztuki z tezą, forma literacka, charakterystyczna dla wczesnego okresu pozytywizmu, obejmującego w Polsce lata 60. i 70. XIX wieku. Powieść tendencyjna miała przede wszystkim pełnić funkcje wychowawcze, dostarczając czytelnikom właściwych, w przekonaniu autora, wzorców postaw i zachowań. Schemat powieści tendencyjnej powrócił w okresie socrealizmu.
Elementami konstytutywnymi wzorcowej powieści tendencyjnej były:
1) schematyczne przedstawianie postaci kontrastowych, dobrych i złych, oraz
2) jednoznaczne i subiektywne opowiadanie się narratora za linią postępowania bohatera „pozytywnego”, który swoim życiem realizował poprawny scenariusz działania według przyjętego z góry modelu, przenikniętego nade wszystko filantropią i etycznym nastawieniem wobec społeczeństwa.
Powieść tendencyjna zmierzała do jednoznacznego wykorzystania środków ekspresji dla wykazania słuszności propagowanej tezy. Rezygnowano więc z pogłębionych portretów psychologicznych bohaterów na rzecz idealizowania postaci pozytywnych skontrastowanych z negatywnymi pod każdym względem przeciwnikami ich poglądów. Bohaterowie powieści tendencyjnych byli nieskomplikowani, sprowadzani do właściwie jednej cechy (tzw.