prawo|mały|Lincz dokonany przez Komitet Straży Obywatelskiej San Francisco w 1856 Straż obywatelska () – rodzaj samozwańczych sił porządkowych, najczęściej milicyjnych, które zwalczają przestępczość oraz dokonują samosądów (najczęściej kary śmierci) bez jakiejkolwiek władzy prawnej.
Tak zwane „Strażnictwo obywatelskie” oraz „etos” straży obywatelskiej istniały na długo, zanim terminy te trafiły na stałe do słownika języka angielskiego (vigilante). Ustanowiony w połowie XVIII wieku tzw. „Ruch Regulacyjny” w czasach ery kolonialnej Ameryki Północnej, został złożony z ochotników, którzy mieli za zadanie straż, ściganie i karanie ludzi podejrzanych o różnego rodzaju bandytyzm („Vigilance committee”). W 1862, podczas wojny secesyjnej w północnym Teksasie, Konfederaci aresztowali kilku sympatyków Unii. Siedmiu z nich osądzono i skazano za śmierć przez powieszenie, pozostałych 14 powieszono bez sądu. Kilka tygodni później powieszono kilkoro innych sympatyków Unii. Wydarzenia te przeszły do historii Stanów Zjednoczonych jako „Wielkie wieszanie w Gainesville” (The Great Hanging at Gainesville)„Under the Rebel Flag: Life in Texas During the Civil War”..