Historia WHP został powołany uchwałą Sekretariatu KC PPR z 23 maja 1946. Na strukturę Wydziału składały się dwa piony – archiwalny oraz propagandowo-historyczny. Początkowo pracownikami byli wyłącznie działacze komunistyczni, którzy w większości nie mieli wyższego wykształcenia i zajmowali się wcześniej propagandą partyjną. W 1950 Wydział przejął pracowników zlikwidowanego Instytutu Pamięci Narodowej. Pod koniec 1953 Wydział zatrudniał 31 osób. W 1956 w placówce było już 139 pracowników.
Działalność archiwalna Pion archiwalny WHP został utworzony w celu gromadzenia i przechowywania dokumentów odnoszących się do polskiego ruchu robotniczego wytworzonych do 1944. Dokumenty późniejsze miały co do zasady pozostać w archiwach komitetów wojewódzkich. Uchwałę o powołaniu WHP rozesłano do wszystkich komitetów wojewódzkich i zobowiązano je do gromadzenia odezw, czasopism, fotografii i wspomnień działaczy oraz przekazywania ich Wydziałowi. Równocześnie zobowiązano tych działaczy, którzy wykazywali aktywność w okresie konspiracji i wcześniejszym do przekazania WHP własnych materiałów i relacji.