Al-Jamani, również Za Al-Ayaman (koniec VII w.) – pierwszy, legendarny władca państwa Songhajów. Od niego wywodzić się miała dynastia Za.

Według tradycji ustnej, która została zebrana i spisana między XVI a XVII wiekiem na kartach Tarikkh el-Fettasz i Tarikh es-Sudan, władca ten miał przywędrować nad Niger z Jemenu. Był to typowy zabieg kronikarski a także polityczny, którego zamierzeniem było uświetnienie pierwszej panującej dynastii. Z podobnymi działaniami można spotkać się w tradycji klanu Keita (Malinke) wywodzącego z kolei swoje pochodzenie od Bilali Bunama, legendarnego przybysza z MekkiTymowski M.,1979, s.29.

Legenda Al-Jamani, po przebyciu długiej i uciążliwej drogi w towarzystwie swojego brata (lub kowala i bębniarza jak to pojawia się w innych przekazachFarge J.D., 2008, s.679), dociera do miasta Kukia położonego nad Nigrem. Odziani jedynie w skóry przybysze zastają tam mieszkańców terroryzowanych przez demona rzeki przybierającego postać ryby z kolczykiem w nosie. Zły duch wymagał składania sobie ofiar, wykonywania jego rozkazów oraz podporządkowywania się ustanawianym przez niego prawom. Taki stan rzeczy dogłębnie poruszył przybysza, który szybko postanowił oswobodzić zniewoloną ludność zabijając rybę.