Alternatywę dla obu tych koncepcji stanowi idea jagiellońska, zakładająca równowagę i współpracę między państwem niemieckim a polskim; jej literackim reprezentantem jest Kazimierz II Sprawiedliwy.
Opinie krytyków Po wydaniu powieść zebrała mieszane recenzje. Część krytyków negatywnie oceniła odejście od niektórych konwencji powieści historycznej, takich jak użycie współczesnego języka w realiach historycznych. Za popularyzację miasta Sandomierz Iwaszkiewicz otrzymał jego honorowe obywatelstwo. Po wojnie książka ponownie stała się przedmiotem analiz, jednak badacze koncentrowali się głównie na jej wymiarze historiozoficznym, marginalizując kwestie zgodności z faktami historycznymi.
Postać Henryka, jego cechy i zachowanie były szeroko komentowane przez krytyków. Zdaniem Zwolińskiej jest to „bohater na sposób romantyczny odczuwający swoje uwikłanie w czas i przestrzeń, obywatel świata, doświadczający jego różnorodności w rozlicznych podróżach. A przy tym marzyciel, błędny rycerz, ginący zdradą marzeń, nieprzystających do rzeczywistości”. Lech Suchomłynow stwierdził natomiast, że główny bohater łączy świat przedstawiony z dwiema płaszczyznami powieści – procesem kształtowania się jednostki oraz dziejami Polski.