Kupcy utrzymywali kontakty handlowe z Kijowem, Bizancjum i Syrią. Przez kilka stuleci Nowogródek stanowił centrum osadnictwa w regionie, jednak nie miał znaczących wpływów politycznych. Z tego powodu w źródłach pisanych nazwa miasta została odnotowana w połowie XIII w. w kontekście konfliktów książąt halicko-wołyńskich z litewskimi.
Założenie Nowogródka przypisywano kniaziowi kijowskiemu Włodzimierzowi Wielkiemu, niekiedy kniaziowi Jaropełkowi (1114). Wówczas prawdopodobnie powstała w grodzie cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy. Najazd Tatarów Batu-chana pod wodzą Kajdana (1241) spustoszył gród z okolicą.
Panowanie litewskie Gdy rozbici przez Tatarów kniaziowie ruscy utracili swą władzę, Nowogródek opanował książę litewski Erdziwiłł. Odbudował drewniany zamek i często w nim przebywał. Wielki książę litewski Mendog () (1240–1263) doprowadził do zjednoczenia księstw litewskich, zostając księciem Czarnej Rusi, zaś Nowogródek uczynił swą główną siedzibą i faktyczną stolicą Litwy. W 1252 roku na zamku nowogródzkim Mendog wraz ze swą żoną Martą przyjęli chrzest w obrządku łacińskim. Rok później (1253) Mendog koronował się tam na króla Litwy. W 1260 roku powrócił jednak do pogaństwa. Na pamiątkę panowania Mendoga sąsiadujące z zamkiem wzgórze nazwano jego imieniem.